Always reach for the top

Always reach for the top

donderdag 14 mei 2020

Binnen en buiten


Het begint al bijna te wennen: elke week in de nieuwsbrief van de Morgenster een bezinnend stukje.
Voor die van 17 mei 2020 een stukje met enkele voorlopige gedachten over theologie en geloof bedrijven in onze tijd.

'BINNEN EN BUITEN' 



Het is een open deur: we beleven deze tijd als een spannende tijd. Een tijd die vragen stelt over beheersbaarheid en maakbaarheid. Durft u plannen te maken voor de komende zomer? Wie grote behoefte heeft aan zekerheid heeft het in deze maanden zwaar. Als je nu door ons dorp fietst dan heb je veel sterker dan anders het gevoel dat we allemaal in hetzelfde schuitje zitten. Deze crisis raakt ons allemaal, niemand uitgezonderd. Als we daar over doordenken dan maakt deze crisis zichtbaar (en acuut) wat altijd al het geval is. Deze tijd openbaart wat we eigenlijk altijd al wisten maar konden wegstoppen of negeren, namelijk dat individualisme consequent doorgeredeneerd helemaal niet kan. Dat we inderdaad met duizend en één draden met elkaar verbonden zijn. Niet alleen in onze directe woonomgeving, maar wereldwijd. We beseffen dat het voedsel dat in de winkel ligt daar aanwezig is dankzij een ongelofelijk ingewikkeld netwerk waarin alles moet kloppen.
Deze ervaring leidt ook tot herbezinning op theologisch gebied. De concrete ervaring van zo met anderen verbonden zijn leidt tot vragen over kerk-zijn en over Gods aanwezigheid in onze schepping. Zo vraag ik mij steeds meer af of ons hele denken in ‘binnen’ en ‘buiten’ wel klopt. Een typisch kerkelijke vraag als ‘hoe verhouden we ons tot onze context?’ komt in een ander daglicht te staan. Die vraag stellen suggereert dat je twee keurig van elkaar gescheiden grootheden zou hebben, de kerk en dat wat daarbuiten is. Maar ‘buiten’ is toch ook te vinden in dat wat ‘binnen’ is? Als mensen van deze tijd behoren wij toch ook honderd procent tot ‘buiten’? En wat ‘buiten’ is kan toch ook tekenen van Gods Geest (die ook de Geest van Jezus is) openbaren?
Deze week verscheen een waarschijnlijk belangrijk boek van Erik Borgman. Hij is een van de meest invloedrijke theologen van ons land op dit moment. Hij is een Rooms-Katholiek en doceert in Tilburg. Wie zijn werk een beetje kent heeft de laatste jaren regelmatig een flard ‘Borgman’ in mijn preken gehoord. Deze week verscheen het eerste deel van een serie van drie boeken, getiteld ‘Alle dingen nieuw’. Ik ben het met veel interesse gaan lezen. In dat boek geeft hij op één van de eerste bladzijden toe dat hij ‘schaamteloos en zonder excuus’ direct in het diepe is gesprongen met wat hij noemt de ‘grammatica van Christus’. In mijn eigen woorden: die grammatica is een bepaalde manier van zien, de wereld zien in het licht van liefde en genade. Misschien zegt u nu: ‘Heb je daar drie dikke banden voor nodig om dat duidelijk te maken? Dat wisten we toch al?’ Dan bent u een gezegend mens. De vrijmoedigheid om elke morgen opnieuw in de krantenkoppen ook God te zien is namelijk niet iedereen direct gegeven.

vrijdag 24 april 2020

Leven in déze tijd

Leven in déze tijd


De huidige tijd met alle beperkingen van dien pakt voor werkende mensen op volledig verschillende manieren uit. Er zijn er die het nu op de gewone werkplek drukker dan ooit hebben. Dat geldt niet alleen voor mensen die in de ziekenhuizen werken, zo heb ik gemerkt. Ook anderen moeten eindeloos improviseren en extra uren draaien. Bij een tweede groep gaan de werkzaamheden via thuiswerken door. Ook dat vraagt improvisatie, zeker als je schoolgaande kinderen hebt. Een derde groep tot slot zijn al die mensen van wie het werk opeens stil is komen te liggen. Er komen geen orders meer binnen. Er kunnen geen concerten meer gegeven worden. Ik denk dat het bij die groep het sterkst is dat het nu ook mentaal echt moeilijk begint te worden, na een aanvankelijke periode van moed. De energie om van alles en nog wat aan te pakken begint weg te sijpelen. Al weken lang zit er niemand meer op je te wachten. Een fundamentele onzekerheid begint steeds meer aan je te vreten. Want je hebt werkelijk geen flauw idee hoe lang het allemaal gaat duren. De manier van werken die je altijd hebt toegepast, van plannen maken, doelen stellen en die gaan uitvoeren die werkt niet meer. Waar blijf je zelf? Hoe lang houd je dit uit?
In het seizoen 2018-2019 hadden we het in onze kerk als jaarthema over ‘tijd’. In mei 2019 hadden we daarbij een prachtige avond met de filosofe en schrijfster Joke Hermsen. Misschien was u daar zelf wel bij, dan weet u dat zeker nog. Op 23 april j.l.  had dagblad Trouw een groot artikel over de vraag hoe we dat doen: leven zonder toekomstplannen. Ook Joke Hermsen komt hierbij aan het woord. Zij stelt dat onze samenleving ons aanzet om per definitie op morgen gericht te zijn: we willen niet graag stilstaan bij het verleden, maar altijd vooruit en meer. Zij stelt dan dat de coronacrisis ons ook kansen biedt om na te gaan waarom we eigenlijk altijd zo met de toekomst bezig zijn. En dan haalt ze het begrip kairos aan dat ook centraal stond op die avond in mei 2019: ‘een door crisis ingegeven intermezzo, een interval waarin de dingen stilvallen’.
Zo vormen deze dagen die voor sommigen van ons dagen van grote leegte en stilstand zijn ook een uitnodiging om op zoek te gaan naar de bronnen van ons bestaan. Zoeken we naar middelen om het in deze ‘woestijn’ uit te kunnen houden. De dienst van komende zondag die als motto heeft ‘volhouden in de woestijn’ gaat over deze vraag: wat heeft God ons geschonken als bronnen om het inderdaad vol te houden?

24-04-2020,
Erik van Halsema

vrijdag 20 maart 2020

'Crisis' - what's in a word?


‘Crisis’ – what’s in a word?

We gaan van de ene crisis naar de andere. Of eigenlijk: ze stapelen zich op. Maar wat is een crisis eigenlijk? Het komt van oorsprong van een Grieks woord dat oordelen of scheiden betekent. Iets daarvan herkennen we in de afgelopen dagen en weken. Een crisis als de huidige is een periode van fundamentele onzekerheid. Een van de effecten daarvan is dat we met een heldere blik beter kunnen scheiden tussen datgene wat echt belangrijk is en dat wat er eigenlijk niet toe doet. We concentreren ons op de kern.
Ik weet niet hoe het u vergaat, maar bij mij werkt deze periode ook zo dat allerlei bijbelwoorden een nieuwe of extra betekenis krijgen. Toen ik een keer tevergeefs naar de winkel was geweest voor onder meer een brood klonk de bede uit het Onze Vader ‘geef ons heden ons degelijks brood’ toch echt anders. Natuurlijk, altijd had ik al in het besef geleefd dat voor zeer velen elders op aarde het dagelijks brood geen vanzelfsprekendheid is, maar nu maakte ik, kind van de jaren zestig, het voor het eerst lijfelijk mee: dat er geen brood te krijgen was.
De afgelopen dagen las ik het essay ‘Mens/Onmens’ van Bas Heijne. Een pamflet dat begint met een aantal observaties over hoe wij vandaag de dag omgaan met waarheid, hoe we langs elkaar leven elk met onze eigen waarheid, hoe nepnieuws kansen krijgt; vervolgens over hoe onze democratische structuur gevaar loopt door allerlei populisten, om dan verrassend te eindigen met een aantal observaties vanuit de Bergrede!
Bas Heijne geeft hier een aantal rake en verrassende observaties over de zogenaamde zaligsprekingen. Hij zegt: het heeft allemaal weinig te weinig te maken met goedzijn en goeddoen. Hij ziet die woorden als een existentiële aansporing, namelijk om in te gaan tegen het begrijpelijke verlangen naar ‘verdovende veiligheid’. Bas Heijne ziet in de zaligsprekingen een aansporing om je eigen identiteit tot het uiterste te durven bevragen. Ik citeer: ‘Zelfverlies is een manier om zinvol te kunnen leven, om relaties met anderen aan te gaan, om die felbegeerde gemeenschap te kunnen vormen’.
Vervolgens zegt Heijne nog een heleboel mooie dingen over de Bergrede maar die ga ik hier niet citeren. Dat is misschien voor later.
Hoe opvallend: een seculier schrijver als Bas Heijne heeft vanuit de crisis van onze tijd precies de gave om een of misschien wel de kern van het evangelie aan te wijzen. Een seculier denker verwoordt precies waar kerk-zijn vandaan komt en waartoe wij ons samen geroepen mogen weten: ‘Zelfverlies is een manier om zinvol te kunnen leven, om relaties met anderen aan te gaan, om die felbegeerde gemeenschap te kunnen vormen’
.
20 maart 2020,
Erik van Halsema